Onumenten zijn cirkelvormige herdenkings- en ontmoetingsplekken, verspreid over zes locaties in België. Ze bieden ruimte voor reflectie, troost en verbinding, en zijn ontstaan uit de wens om verlies — zoals dat tijdens de coronapandemie werd ervaren — een plek te geven in de publieke ruimte.
Onumenten: herdenkings- en ontmoetingsplaatsen voor iedereen
Uus Knops, psychiater en rouwdeskundige, bedacht het concept en landschapsarchitect Bas Smets zorgde voor de uitwerking. Katrien Boogaerts van Kunstwerkt vzw zorgde voor ondersteuning. De naam Onument – bewust gekozen met de beginletter O – symboliseert openheid, verbondenheid en eenheid. Alle Onumenten volgen hetzelfde basisprincipe: een cirkel van 18 gebogen elementen, waarvan er vijf ontbreken om gemis en ontwrichting te symboliseren. De overige 13 elementen verwijzen naar 13 maart 2020, de start van de eerste lockdown in België. Een natuurlijk element – zoals een beek, bomen of een hoogteverschil – onderbreekt telkens de cirkel, wat elk Onument qua vorm uniek maakt. Deze constructies zijn vrij toegankelijk en nodigen uit tot samenzijn, stilte en rituelen. Ze bieden een betekenisvolle plek voor rouwenden, families, wandelaars en toevallige passanten.
Het Onument van Lommel
Op 1 november 2022 werd het Onument van Lommel onthuld op de stedelijke begraafplaats, als derde in de reeks na Kortrijk en Gent (Drongen). Het bevindt zich tussen de dennenbomen en vormt een subtiele verbinding tussen de begraafplaats en de omliggende natuur. Het ontwerp bestaat uit drie gekromde zitbanken van het type Wave, vervaardigd uit duurzaam gepolijst beton. Dit materiaal, geleverd door Ebema LivingCity, combineert stevigheid met een fluweelzachte uitstraling. Voor de constructie werd gebruikgemaakt van lokale grondstoffen, waaronder Lommels zand, wat bijdraagt aan een duurzame en circulaire aanpak.
Duurzaamheid en lokale verankering
De materialen van de Onumenten weerspiegelen een duidelijke evolutie richting duurzaamheid. Waar we aanvankelijk nog buitenlandse granulaten gebruikten, zoals Noorse emerald in Kortrijk, is de focus geleidelijk verschoven naar lokale materialen, zoals in Gent en Lommel. Deze evolutie zet zich door in een circulaire aanpak, zoals de ijzerzandsteenresten in Aarschot en als hoogtepunt het gebruik van granulaten van gefragmenteerde oude grafzerken in Leuven. Dit laatste voegt behalve een innovatieve en duurzame dimensie, in het bijzonder ook een krachtige betekenisvolle symboliek toe aan het Onument van Leuven. Deze keuze benadrukt niet alleen milieubewustzijn, maar versterkt ook de band met de omgeving.
Ondanks hun verschillen in materialisatie en hun verschillen in positionering van de cirkelsegmenten, blijven alle Onumenten herkenbaar als onderdeel van een familie. Ook dat is een uniek gegeven.
Een hoopvolle benadering van verlies
Met zes Onumenten in Kortrijk, Gent, Lommel, Aarschot, Leuven en Brussel vormen deze plekken een groeiend netwerk van betekenisvolle publieke ruimtes. Ze spreken steden, gemeenten én individuen aan als symbool voor een hoopvolle benadering van verlies. De dood wordt niet langer weggeduwd in het achterste kamertje of een funerarium. De rouwenden moeten zich niet langer terugtrekken in zichzelf of de cocon van hun huis. Er zijn nu bijzondere plaatsen waar ze naartoe kunnen.
Met de Onumenten lanceren we behalve een nieuw woord en een nieuwe conceptuele vorm, ook een nieuwe en hoopvolle manier van rouwen: open, met elkaar, met optimisme en in open lucht. De Onumenten bieden ook ruimte voor rituelen, waardoor het een plek is die ook uitnodigt om actief iets te doen met verdriet en verlies.
Zo bieden ze troost, en versterken ze sociale cohesie en lokale identiteit. Ze transformeren gewone plekken tot bijzondere ruimtes, waar gemeenschappen samen kunnen komen om te herdenken en te verbinden.