Jean-Christophe Culot, architect-stedenbouwkundige, verbonden aan het bureau Baumans-Deffet
De uitzonderlijke regenval in juli 2021 zorgde in Wallonië voor nooit eerder geziene overstromingen. Om zo snel mogelijk werk te maken van een veerkrachtige heropbouw op korte, middellange en lange termijn, lanceerde de Waalse regering een aantal studies in verschillende onderzoeksdomeinen. Daartoe behoren ook de Programma’s voor een duurzame herontwikkeling van buurten, als eerste stedenbouwkundige studie. Het zou misschien beter geweest zijn het Vesder Masterplan en de resultaten van de hydrologische en hydraulische studie af te wachten, vooraleer na te denken over de toekomst van de valleibedding. Maar er was nood om zo snel mogelijk te reageren op de overstromingen en de impact op de zwaarst getroffen buurten. Dat was dan ook de bedoeling van deze herontwikkelingsprogramma’s, die – na een voorbereidingstijd van vijf maanden – in augustus 2022 werden voorgesteld.
Een lokale context met globale urgenties
De overstromingen van juli 2021 herinnerden ons aan de verwoestende kracht van een verstoord ecosysteem. Deze gebeurtenis is tevens de aanleiding om onze ruimtelijke ontwikkelingsstrategieën te herdenken. Volgens experten leidt de klimaatverandering in de toekomst tot een stijging van de temperaturen – die dan weer voor hevige regenval tijdens de zomers zal zorgen. Buiten die hevige regenval zet de klimaatopwarming eveneens het natuurlijke ecosysteem onder druk met steeds frequenter wordende droogteperiodes.
Parallel met de vermenselijking van onze natuurgebieden valt het gebied van de Vesder steeds meer ten prooi aan allerlei klimaatuitdagingen. We moeten dus dringend én op grote schaal werk maken van een veerkrachtiger gebied, door meer rekening te houden met het lokale watersysteem en de complexiteit van het ecologische systeem. We kunnen deze elementen beschouwen als krachtige steunpijlers voor een veelzijdige heropleving, zowel op territoriaal, landschappelijk, stedelijk als sociaal-cultureel vlak.
Mens en industrie hebben het watersysteem van de Vesder lang naar hun hand gezet. Zo ontstonden steden aan de oever van de rivier, werden essentiële functies omwille van het steile reliëf in de valleibedding geconcentreerd – waar ze nu bijzonder kwetsbaar blijken. In de provincie Luik ligt 14% van de woningen in een overstromingsgevoelig gebied, waarvan de helft in zones met een gemiddeld tot hoog risico. De verharding van de rivieroevers verhoogt het risico nog, aangezien dit de porositeit van de bodem reduceert en het afvloeien van hemelwater verhindert. Er speelt ook een identiteitsgebonden kwestie mee in de onderzochte wijken, in de mate dat ze worden beïnvloed door het gepolariseerde bassin de vie [LC1] van de stad Luik. De regio heeft vandaag – door de teloorgang van de zware industrie – haar economische status verloren, maar beschikt nog steeds over een aanzienlijk patrimonium.
Een nieuwe gebiedsontwikkeling in Wallonië, met een inspirerende en reproduceerbare aanpak
De onderzochte wijken, die zwaar te lijden kregen onder de overstromingen, vormen de erfenis van een oud en gekoesterd industrieel verleden. Ze zijn door en door Waals. De opportuniteit die zich nu voordoet om de wijken in hun globaliteit aan te pakken, is uniek. De geplande ingrepen zullen er het gebiedsgerichte beleid – dat de uitdagingen en waarden van onze tijd weerspiegelt – zichtbaar maken in the field. In onze voorstellen buigen we ons ten gronde over de paradigmashift ten gevolge van de klimaatverandering, om zodoende samen met lokale stakeholders veerkrachtige wijken te co-creëren. Niet op een simplistische manier, maar door deze gebieden in al hun complexiteit te benaderen. Door als (landschaps)architect en ruimtelijk planner het terrein voor te bereiden voor een volgende transformatie.
We stellen verschillende werkpistes voor – die in drie luiken verdeeld zijn – namelijk open ruimte, bebouwing en een sociaal-ruimtelijk en programmatorisch luik. Het doel hiervan is om concrete (her)ontwikkelingsprogramma’s op wijkschaal uit te werken. We hanteren daarbij een thematisch gediversifieerde methode, die mogelijk reproduceerbaar is en de globale visie op de vallei kan voeden. Het concept van de groenblauwe dooradering werd opgenomen in het luik van de open ruimte.
Open ruimte en het groenblauwe netwerk: een stand van zaken
Het behoud en herstel van de biodiversiteit berust op verschillende essentiële pijlers. Een integrerende benadering van de realisatie van een continu groenblauw netwerk in de vallei draagt bij tot het behoud van de ecosysteemdiensten in de winterbedding. Hier speelt de vervlechting van groene zones, waterlopen en wetlands via ecologische corridors een grote rol. De verbinding van groene en blauwe knooppunten biedt overigens ook de mogelijkheid de wijken te ontsluiten en geeft de stedelijke ruimte een structuur. Het plannen van een groenblauw netwerk kan trouwens aan tal van andere vraagstukken en functies gekoppeld worden, zoals mobiliteit, recreatie, leefkwaliteit, esthetiek en het reduceren van pollutie en geluidsoverlast. Kortom, het algemeen welzijn.
In onze benadering baseerden we ons op een nauwkeurige diagnose van de bestaande en nieuwe open ruimten, met als doel een versterking van wat er al was. Die diagnose omvatte onder meer het omschrijven van biotopen en ecologische corridors, het inventariseren van de verschillende oevertypologieën, het onderzoeken van de kritieke plekken in de zomerbedding, het aanduiden van potentiële overstromingszones, het berekenen van hydro-elektrisch potentieel zonder de natuurlijke continuïteit van de waterloop uit het oog te verliezen, het analyseren van fenomenen en waterstanden die tijdens de overstromingen werden geregistreerd. De diagnose bracht concentratiezones van markante elementen geobserveerd tijdens de overstromingen van juli 2021 aan het licht. Deze gebieden, die in het kader van pilootprojecten werden onderzocht, kregen het statuut van projectzones.
Naar een nieuwe stedelijke en landschappelijke structuur
Het blauwgroene netwerk is geen alleenstaand concept. Het vormt de ruggengraat voor de (her)ontwikkeling van de wijken, die zich baseert op het bestaande en die het bestaande opmeet en versterkt. Deze ruggengraat loopt als een rode draad doorheen alle actieniveaus en projecten — wat ook hun domein (bebouwing, landschap, publieke ruimte) of doelstelling is.
Een fijnmazige wijkstudie op perceelniveau stelde ons in staat om op microlokale schaal na te gaan hoe de grote landschappelijke principes en kaders een vertaling krijgen in elke actie, via een reeks plaatsgebonden strategieën op maat. Elke actie verhoogt tegelijkertijd het absorptievermogen van de wijk bij regenval en verhoogt het aantal ecosysteemdiensten dat geleverd wordt door de open ruimten. Deze ecosysteemdiensten betreffen zowel ondersteuning (biodiversiteit, water- en grondstoffencyclus, bodemvorming) als productie (voedsel, materialen, energie), regulering (klimaat, lucht, erosie, bestuiving) en cultuur (spirituele en esthetische waarden, ecotoerisme, recreatie).
Daarom werd een combinatie van strategieën overwogen – naargelang de behoefte, context en schaal – om nieuwe landschappen vorm te geven: samenvloeiingen, vochtige weiden, reservoirs, zachte overstromingsbochten, sponspark, kunstmatige moerassen, oever- en rietvelden (waar vegetatie alles afremt, laat bezinken en tegelijk leven verwelkomt), beplante poreuze voetpaden, klimaatbestendige publieke ruimten, zwemvijvers, verwilderde rivieroevers,… . Deze programmastrategieën structureren de wijken op lokaal niveau, maar maken tegelijk deel uit van een globaal systeem op schaal van de vallei. Zo ontstaat uit de hiërarchie en netwerkvorming van deze ruimten een nieuwe landschapsstructuur. De term veerkrachtige groenblauwe vallei vindt zijn ruimtelijke en programmatorische vertaling op wijkschaal.
Een gefaseerde opstart van pilootprojecten in de getroffen zones
Pilootprojecten in de getroffen zones maken de acties die op de agenda staan concreet. Die projecten tonen hoe het geheel van stedenbouwkundige, ecologische en sociale programma’s worden geïntegreerd op wijkniveau. Elke gebiedsgerichte actie beantwoordt daarbij aan verschillende doelstellingen tegelijk en kadert in een logica van stroomlijning, efficiëntie en veerkracht.
Zo kan in Chaudfontaine een overstromingsgebied ingezet worden voor openluchtsporten en een zwemvijver – via het integreren van de fietsroute van La Vesdrienne – tegelijk inzetten op biodiversiteit en toerisme. De verwildering van de rivieroevers in het centrum gaat dan weer hand in hand met een programma voor accomodatie en allerhande activiteiten.
In Trooz biedt het verplaatsen van sociale woningen naar de stationsomgeving de kans om de site van La Fenderie aan de natuur over te laten en om haar geschiedenis en landschap op te waarderen. In het centrum worden de rivieroevers onthard en verstevigd, zodat ze een overstroombaar bufferlandschap vormen. Dit bufferlandschap biedt plaats aan flexibele constructies die het nieuwe hart van de gemeente gaan vormen (sportzaal, gemeentelijke diensten, trouwzaal,…).
In Luik wordt de groenzone langs de Vesder in het kader van het LBP-project versterkt en verbonden met de Ourthe door middel van een woonpark aan de samenvloeiing. Dit park vormt een schakel in de keten van valleiparken en wordt via het Ourthe-park verbonden met La Boverie. De stations van Angleur en Chênée worden opgewaardeerd en gaan ook deel uitmaken van dit net. Net zoals alle plaatselijke stations maakt de ligging op een helling van deze plekken veilige verzamelplekken in het geval van overstromingen.
Elke schakel in de keten en elk project dragen bij tot de heropleving van deze valleien, tot de versterking van het groenblauwe netwerk en de aantrekkelijkheid van de regio. Dankzij deze disciplineoverschrijdende stedenbouwkundige aanpak kunnen veerkrachtige projecten opgezet worden, in een context van klimaaturgentie en slinkende materiële en financiële hulpmiddelen. Het realiseren van deze projecten vereist in ieder geval een nieuwe vorm van bestuur en financiering en een visie die wordt gedeeld door alle lokale actoren op alle niveaus.
Je moet ingelogd zijn om een reactie te plaatsen.