Sanne de Rooij, communicatiecoördinator De Oorzaak
Wat is de impact van omgevingsgeluid op onze gezondheid? Deze onderzoeksvraag staat centraal binnen De Oorzaak, het grootste burgeronderzoek naar geluid. Duizenden deelnemers helpen nog tot april 2025 met het uitrollen van een groots en slim geluidsmeetnetwerk. Artificiële Intelligentie, het Internet of Things en inzicht in de persoonlijke geluidsbeleving van burgers helpen om de huidige geluidsmodellen van onze steden te valideren en te verbeteren.
Geluid is overal
We hebben het misschien niet altijd door, maar geluid is overal. Van fluitende vogels tot bulderende straaljagers, van het ruisen van bomen tot aan het voorbijrijden van een auto. Het geluid om ons heen noemen we omgevingsgeluid. Het heeft een aanzienlijke invloed op ons welzijn en onze levenskwaliteit. Een aangename akoestische omgeving draagt bij aan ontspanning, concentratie en sociale interactie. Overmatig, intens, of simpelweg storend geluid kan daarentegen negatieve gevolgen hebben op onze gezondheid. Een rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) spreekt van stress en slaapstoornissen.
Ondanks deze grote impact op ons dagelijks leven, is er nog verrassend veel dat we niet weten over geluid. Zo is onze huidige kennis over geluidsniveaus op verschillende locaties – zoals die veroorzaakt door trein- of vliegverkeer – hoofdzakelijk gebaseerd op computermodellen met weinig beschikbare meetgegevens. Maar geluid is niet alleen harde data: het omvat ook een subjectieve component. Wat voor de een de concentratie verstoort, gaat aan de ander volledig voorbij.
Daar komt het burgeronderzoek De Oorzaak om de hoek kijken. Of beter gezegd, zijn oor te luisteren leggen. De Universiteit Antwerpen, het Universitair Ziekenhuis Antwerpen en De Morgen als mediapartner, bundelden de krachten om omgevingsgeluid op de maatschappelijke kalender te zetten. Met wijdverspreide vragenlijsten, een slaap- en gehoorstudie onder 100 Antwerpenaren en slimme geluidssensoren aan de gevels van 1.800 huizen in Antwerpen, Gent en Leuven wordt er een link gelegd tussen objectieve meetdata en subjectieve geluidservaringen van bewoners. Het is die laatste groep, de burgerwetenschappers, die een cruciale rol spelen in de dataverzameling van dit grootschalige onderzoek.
Burgerwetenschap is tweerichtingsverkeer
Burgerwetenschap biedt onderzoekers de mogelijkheid om grote datasets te verzamelen met een grote geografische spreiding en daarmee complexe wetenschappelijke vraagstukken aan te pakken. Maar het is ook tweerichtingsverkeer. Door onderzoeken letterlijk naar iemands voordeur te brengen en de resultaten persoonlijk te maken, krijgen burgers waardevolle informatie over hun eigen leefomgeving. Toegegeven, het is een niet te onderschatten onderneming, maar het zorgt ervoor dat belangrijke thema’s als omgevingsgeluid voet aan de grond krijgen.
Geluid is niet enkel een kwestie van meetbare decibels
In november 2023 schoot De Oorzaak in gang met de Grote Geluidsbevraging: een ambitieuze poging om geluidsbeleving in al zijn aspecten te begrijpen, verspreid over heel Vlaanderen. Welke geluiden horen we dagelijks? Waar ervaren we nog stilte? Bijna 10.000 Vlamingen gaven gehoor aan de oproep, die via De Morgen breed gelanceerd werd.
Omdat geluid niet alleen een kwestie is van meetbare decibels, maar ook sterk afhankelijk is van iemands persoonlijke beleving, stelden we in de Grote Geluidsbevraging vragen over de ervaring van geluid. Dit leert ons dat maar liefst 79% van de deelnemers hinder ondervindt van omgevingslawaai, met verkeerslawaai als grootste boosdoener. Bijna 49% van de deelnemers ervaart matige of grote hinder van het wegverkeer, terwijl maar 7,6%aangeeft last te hebben van treinlawaai en 1,6% van luchtverkeer.*
Het contrast tussen de overlast van verkeersgeluid en de hinder door vliegtuigen is opvallend. Daar waar de focus van media en politiek bij geluidsoverlast vaak gericht is op luchtverkeer, zijn er in Vlaanderen veel meer mensen die aangeven chronisch te lijden onder verkeerslawaai, o.a. veroorzaakt door onze lintbebouwing. Het lijkt een ondergeschoven issue, ondanks de schadelijke gevolgen voor de gezondheid, zoals verhoogde stress en een groter risico op hart- en vaatziekten. In een apart luik van De Oorzaak onderzoekt het Universitair Ziekenhuis Antwerpen daarom de link tussen omgevingsgeluid en de slaapkwaliteit, het gehoor en stressniveau van honderd Antwerpenaren. Omdat persoonlijke gevoeligheid voor geluid een grote rol speelt in de ervaren geluidshinder, onderzoekt dit onderdeel van De Oorzaak wat de effectieve impact van een hoge geluidsgevoeligheid is op de slaapkwaliteit.
Slimme geluidssensoren
Als de Grote Geluidsbevraging het hart van het onderzoek vormt, dan zijn de metingen met slimme geluidssensoren de zogezegde ruggengraat. Honderden geluidssensoren van de Nederlandse firma Munisense reizen sinds mei 2024 rond in Antwerpen, Gent en Leuven, om daar aan de gevels van burgerwetenschappers het omgevingsgeluid in kaart te brengen. Elke acht weken wisselen de sensoren van eigenaar.
De sensoren zijn een sterk staaltje innovatieve techniek door hun ingebouwde AI-module. Dit stelt de sensor in staat om de bron van het geluid te identificeren – is het bijvoorbeeld een bus of een tram – en de belangrijkste kenmerken van het geluid (o.a. volume, frequentie, duur) samen te vatten. Dit hele pakket wordt vervolgens via het Internet of Things-netwerk van Orange Belgium naar de database van de onderzoekers van de Universiteit Antwerpen gestuurd. Deelnemers hebben toegang tot hun eigen metingen via een online dashboard en volgen zo de geluidssituatie aan hun gevel live mee op. Het bredere publiek volgt de metingen via een online kaart bij De Morgen.
Eén enkele sensor kan in één maand tijd tot 10 gigabytes aan data genereren. De wetenschappers van de Universiteit Antwerpen maken gebruik van geavanceerde machine learning-modellen om door deze enorme hoeveelheden data te navigeren. Op deze manier brengen we het geluidslandschap – ook wel bekend als Soundscape – van onze steden in kaart en kunnen we dit vergelijken met de persoonlijke geluidsbeleving uit de Grote Geluidsbevraging.
Eerste opvallende resultaten
De metingen met de geluidssensoren lopen nog door tot april 2025, maar een analyse van de eerste meetperiode in mei en juni 2024 leverde al interessante eerste inzichten op. 231 burgerwetenschappers in Antwerpen, Gent en Leuven brachten het omgevingsgeluid van hun straat in kaart. Ondanks de verschillen in grootte en bevolkingsdichtheid bleken alle drie de steden verrassend genoeg even luid.
Ook in de metingen springt verkeer als grootste bron van geluid boven alles uit. Op het luidste punt in Antwerpen, aan de Minister Delbekelaan in Merksem, werd een gemiddelde van 75,1 decibel opgetekend – ver boven de aanvaardbare waarden van de Wereldgezondheidsorganisatie. Het nabijgelegen kruispunt bevat een tramlijn, en is een aanvoerroute voor auto’s en vrachtwagens. Ook ’s nachts was het er met 67,1 dB te luid volgens de geldende normering.**
Eindresultaten
Het genoemde voorbeeld is een uitschieter, maar het maakt duidelijk dat er op het vlak van omgevingsgeluid nog uitdagingen liggen. Dat valt ook te merken aan de vele mails van burgers die het afgelopen jaar de inbox van De Oorzaak wisten te vinden. Om de eindresultaten van het onderzoek in juni 2025 niet in dovemansoren te laten vallen, werden de afzonderlijke steden en Vlaamse overheidsinstellingen als Departement Omgeving, Departement Zorg en vervoersbedrijf De Lijn vanaf de start als partner betrokken bij het onderzoek. Samen met hen, en de duizenden betrokken burgers, zetten we omgevingsgeluid als belangrijke pilaar van onze levenskwaliteit op de kaart.
Meer info:
www.deoorzaak.be
www.demorgen.be/oorzaak
*Deze cijfers zijn niet te veralgemenen voor heel Vlaanderen: de deelnemers hebben een grotere motivatie om de vragenlijst in te vullen als zij geluidshinder ervaren. De sample is daarom minder representatief.
** De metingen met de geluidssensoren zijn sterk indicatief, maar kunnen niet gebruikt worden om rechten aan te ontlenen. De slimme geluidssensoren gebruiken klasse 2-microfoons, in tegenstelling tot de meettoestellen van de overheid en akoestische bureaus die uitgerust zijn met een klasse 1-microfoon. Eventuele meetonzekerheden zoals de manier van plaatsing en weersomstandigheden zijn nog niet uit de berekeningen gehaald.
Je moet ingelogd zijn om een reactie te plaatsen.