In welk geluid wil je wonen?

Stijn Dickel, artistiek coördinator van aifoon

aifoon is een kunstorganisatie die al 18 jaar focust op geluiden, luisteren en vooral op wat dat met iemands verbeelding kan doen. aifoon maakt luisterinstallaties en voorstellingen, doet buurt- en uitwisselingsprojecten rond geluid, organiseert luisterwandelingen en gaat in workshops aan de slag met uiteenlopende doelgroepen. De komende jaren focust aifoon op het auditief samenleven in een stedelijke omgeving.

Het belang van geluid en luisteren in de publieke ruimte
Onze wereld is erg gericht op het visuele. Het kijken is zo dominant, dat het luisteren naar de achtergrond verdwijnt. Nochtans is omgevingsgeluid volgens de Wereldgezondheidsorganisatie een van de belangrijkste invloedsfactoren op ons welzijn. Ook binnen architectuur ging er lange tijd meer aandacht naar hoe ruimtes eruit zien dan naar hoe ze klinken. Maar de voorbije jaren zijn mensen zich – onder andere door de stilte van de lockdowns – bewuster geworden van de rol en impact van geluid. En ook op vlak van stadsontwikkeling groeit stilaan de aandacht voor akoestiek en auditief samenleven.

Op dit scharniermoment wil kunstorganisatie aifoon het luisteren op een artistieke manier onder de aandacht brengen. Want waar technische termen, metingen, decibels en theorieën soms ver van iemands beleving af staan, kan kunst zorgen voor concrete gedeelde ervaringen en creatieve oplossingen.

Wat is luisterkunst?
aifoon wil mensen auditief prikkelen met wat we zelf ‘luisterkunst’ zijn gaan noemen: met installaties, performances, participatieve projecten, workshops en allerlei andere artistieke formats maken we mensen weer bewust van geluid, van luisteren en hoe je daar creatief mee aan de slag kan. Tijdens onze projecten denken mensen na over hoe ze zelf luisteren en hoe anderen luisteren, over de geluidsomgeving waarin ze leven en hoe ze daar zelf aan toe kunnen bijdragen of op ingrijpen.

Tijdens onze projecten denken mensen na over hoe ze zelf luisteren en hoe anderen luisteren

Onze werkvormen en tools zijn een hefboom om samen te reflecteren over geluid en auditief samenleven. Wat ons daarbij opvalt, is dat mensen soms moeilijk woorden vinden om over auditieve ervaringen, resonanties, luisterhoudingen of akoestiek te kunnen praten. Het is een taal die vandaag ontbreekt en waar aifoon mee vorm aan wil geven.

Auditief samenleven in een stedelijke omgeving
Langzaam groeit het besef dat geluid mensen met elkaar verbindt en dat de identiteit van een plaats mee wordt bepaald door geluid. Het wordt ook duidelijk dat (visuele) ingrepen in de stad auditieve repercussies hebben voor de bewoners en dat stedenbouwkundige keuzes een akoestische invloed hebben – geluiden worden versterkt, geblokkeerd of gemaskeerd. Het werkveld Urban Sound Planning heeft aandacht voor akoestiek, soundscape en stedenbouw. Bedoeling is om akoestisch gunstige omgevingen te creëren die rekening houden met het perspectief en de verwachtingen van wie de ruimte gebruikt. Daarbij is er nood aan méér dan enkel metingen en decibels, er moet ook oog zijn voor de ervaring en het gevoelsmatige. In die zin is de expertise van een kunstorganisatie als aifoon complementair aan het werk van architecten, ruimtelijke planners en akoestici.

Via onze artistieke projecten kunnen we samenwerken met bewoners en professionals rond de luisterende relaties die we leggen met onze omgeving. Onderzoeksvragen die we stellen rond de stad als auditief laboratorium zijn bijvoorbeeld:

• Hoe klinkt een plein?
• Op welke manier resoneer je met de geluiden van het plein?
• Hoe wil je dat het plein klinkt? 
• In welk geluid wil je wonen?
• Hoe klinkt de stad van de toekomst?

Om te reflecteren over deze vragen ontwikkelde aifoon een aantal aanschouwelijke tools, zoals De Zwerm (een draagbaar surround speakersysteem), Sound Walks en concepten waarbij we samen met bewoners geluiden opnemen en die op allerlei manieren bewerken en bespreken.

Langzaam groeit het besef dat geluid mensen met elkaar verbindt

Geluidsomgevingen simuleren en ervaren
De voorbije jaren heeft aifoon – met steun van VLAIO (Vlaams Agentschap voor Innovatie en Ondernemen) en Nationale Loterij – volop ingezet op de ontwikkeling van De Zwerm, een draadloos speakersysteem dat in realtime geluiden door een omgeving kan laten reizen langs 20 speakers.

De Zwerm stelt ons in staat om op een fysieke en ruimtelijke manier geluidsomgevingen op te roepen en immersieve geluidservaringen te creëren. Wanneer we De Zwerm opstellen en gebruiken in de publieke ruimte, genereert dat allerlei nieuwe vraagstukken waar bijvoorbeeld bewoners, stedenbouwkundigen en architecten samen in gesprek over kunnen gaan. Voorbeelden van zulke vraagstukken zijn :

• Hoe brengt de geluidencompositie het luisteren in beweging?
• Welke geluiden worden er versterkt en gemaskeerd door deze compositie?
• Hoe kunnen we nadenken over soundscape design en urban sound planning?
• Kunnen we geluiden op een passieve / actieve manier toevoegen aan de stad?
• Kunnen we inspiratie halen uit de natuur / akoestische ecologie?
• Welke andere parameters (temperatuur, licht, vochtigheid, wind) beïnvloeden het geluid en het luisteren? Hoe kunnen we hierop anticiperen?

Via De Zwerm kunnen mensen dus samen groeien in het luisteren, hun wereld auditief vormgeven en reflecteren over hoe we auditief samenleven.

De stad ontdekken met je oren
De Zwerm kan ook ingeschakeld worden in een geluidswandeling. De deelnemers dragen dan tijdens de wandeling een rugzak met een speaker. Niet alleen de wandeling doorheen verschillende akoestische omgevingen is gecomponeerd, maar ook de geluiden die uit de speakers komen interfereren op een spannende manier met het geluid van alledag. Door deze fictionele laag te leggen op de dagelijkse realiteit, wordt het luisteren op een indringende manier geprikkeld, uitgedaagd en in vraag gesteld. Geluidswandelingen kunnen ook geblinddoekt: doordat we de deelnemers visueel beperken is hun gehoor veel alerter en luisteren ze naar de stad alsof het muziek is. Sound Walks zijn een laagdrempelige manier om te luisteren naar je omgeving en stil te staan bij hoe niet alleen jijzelf, maar ook anderen ernaar luisteren. Zowel de wandeling als de nabespreking zijn cruciaal, omdat de deelnemers verwoorden hoe ze hun omgeving auditief ervaren en tot perspectiefwisseling komen.

Kunst als vrije ruimte
Geluid is overal. Zeker in de openbare ruimte worden we er voortdurend door omringd. Voor velen voelt het alsof geluid ons wordt opgedrongen en we er geen controle over hebben. Maar met de groeiende aandacht voor Urban Sound Planning en dankzij tools zoals De Zwerm en Sound Walks kunnen we er naar streven om onze geluidsomgeving niet alleen passief te ondergaan, maar ze te beschouwen als een compositie die we actief in handen kunnen nemen. Naast wetenschappelijke benaderingen vanuit stedenbouw, architectuur en akoestiek biedt kunst een unieke vrije ruimte om te verbeelden hoe we in de toekomst willen samenleven. Op die manier maakt kunst als een soort incubator voor ideeën een wezenlijk deel uit van een proces van verandering en actie.

www.aifoon.org