Els Willems, Gerard Stalenhoef en Willem Blondé
Departement Omgeving van de Vlaamse Overheid,
Afdeling Gebiedsontwikkeling, Omgevingsplanning en -projecten

Hoe de projectoproep Lokale Gebiedsdeals Droogte fungeert als hefboom voor ruimtelijke uitdagingen

In verschillende gebieden in Vlaanderen werken Vlaamse, lokale beleidsmedewerkers en betrokken partijen gemotiveerd samen aan de noodzakelijke transformatie van onze leefomgeving. In gebiedsprogramma’s delen alle partners hun ambities en bundelen ze hun krachten. De projectoproep Lokale Gebiedsdeals Droogte – gelanceerd door het Departement Omgeving in het kader van de Blue Deal – bouwt verder op deze sterke samenwerkingsverbanden. Binnen de contour van Vlaamse ruimtelijke processen, kunnen lokale projecten via deze oproep financieel ondersteund worden om gezamenlijk de versterking van het watersysteem op het terrein waar te maken. Samen vormen deze projecten een hefboom voor de geïntegreerde aanpak van de ruimtelijke uitdagingen in hun gebied. De gebiedsdeal Leievallei Wervik-Deinze is een illustratief voorbeeld van hoe een gebiedsdeal een extra impuls geeft aan de gebiedswerking.

Gebiedsontwikkeling, de motor voor ruimtelijke transformatie
Verschillende gebieden in Vlaanderen staan voor complexe maatschappelijke vraagstukken, die om een geïntegreerde aanpak vragen. Gebiedsontwikkeling speelt hierin een cruciale rol. Het is een vorm van gebiedsgerichte en interbestuurlijke samenwerking. Verschillende overheden, bestuursorganen en andere belanghebbenden werken samen aan oplossingen voor de uitdagingen in hun omgeving. Hun gedeelde visie hierop klikken ze vast in een gebiedsprogramma. De krachten en Met gebiedsprogramma’s worden de krachten en middelen van de verschillende bestuursniveaus maximaal gebundeld om tot een geïntegreerde investeringsagenda en brede gebiedscoalities voor realisaties op terrein te komen. Dankzij deze afstemming en bundeling over sector- en bestuursgrenzen heen ontstaan actieprogramma’s van projecten die niet alleen de lokale leefomgevingskwaliteit versterken, maar ook bovenlokaal hun positieve effecten hebben.

Een gebiedsprogramma uitvoeren is een complex en uitdagend proces. De subsidie voor Strategische Projecten kan dit proces ondersteunen, ze levert immers een bijdrage in de loon- en werkingskosten van een professionele coördinator. Deze coördinator brengt alle uitdagingen die in het gebied spelen samen en zorgt ervoor dat ze afgestemd raken op elkaar. In sommige prioritaire gebieden zal de Vlaamse overheid ook zelf een sturende rol opnemen. De effectieve uitvoering van het actieprogramma op het terrein is vaak ook heel ambitieus. Een slimme afstemming en bundeling van krachten en middelen is essentieel om de gebiedsprogramma’s tot uitvoering te brengen. Precies op deze bundeling van krachten zet de projectoproep Lokale Gebiedsdeals Droogte in.

Projectoproep Lokale gebiedsdeals Droogte: stapsgewijze opschaling
Ons klimaat verandert, de afwisseling tussen periodes van droogte en hevige buien toont ons dat Vlaanderen dringend behoefte heeft aan een (meer) veerkrachtig watersysteem. Het gaf in 2022 en 2023 aanleiding tot het lanceren van de projectoproepen Lokale Gebiedsdeals Droogte. Deze projectoproepen bouwen verder op bestaande samenwerkingen in gebieden in Vlaanderen. De veertien geselecteerde gebiedscoalities werkten een actieprogramma uit. Dit programma bestaat uit verschillende deelprojecten die uitvoering geven aan de gedeelde visie voor het gebied. De subsidiëring wordt samen met hun cofinanciering ingezet om concrete water- en droogtedoelstellingen doeltreffend en versneld op het terrein te realiseren. Een gebiedsdeal omvat ongeveer vier lokale, complexere projecten die worden afgestemd op elkaar. Door de afstemming en gezamenlijke uitvoering ontstaat een verbindend en mobiliserend effect, dat lokale acties optilt naar bovenlokale projecten. De gecoördineerde initiatieven die zichtbaar worden op het terrein werken inspirerend en zorgen voor een groter draagvlak. Elk deelproject in een gebiedsdeal fungeert als een hefboom. De realisaties dragen daarmee bij aan de geïntegreerde ontwikkeling van het gebied.

Verschillende complexe uitdagingen samenbrengen in een gemeentegrensoverschrijdend gebied vraagt naast financiële middelen ook om specifieke kennis en werkkrachten. Om de lokale partners te ondersteunen, stellen de projectoproepen ook ondersteuningsbudget beschikbaar voor de aanstelling van een projectcoördinator binnen de gebiedsdeal. De coördinator waarborgt niet alleen de samenhang tussen de verschillende deelprojecten en de bredere gebiedswerking. Door bijvoorbeeld thematische werksessies te organiseren zetten zij gericht in op uitwisseling van praktijkervaring tussen de deelprojecten. Het ondersteuningsbudget geeft ook ruimte om overkoepelend expertise in te zetten waar nodig. Zulke initiatieven bevorderen de samenwerking tussen de lokale besturen en dragen bij aan de verankering van sterkere gebiedscoalities. Omgekeerd is ook de (gebieds)kennis van de lokale partners op terrein cruciaal. Hun inzichten worden meegenomen in de ruimere gebiedswerking.

Gebiedsdeal Leievallei Wervik-Deinze
In heel wat gebieden in Vlaanderen wordt regen- en grondwater te snel afgevoerd. Ook de Leievallei is doorheen de tijd geëvolueerd tot een gebied met versnelde afstroming. Intercommunales Leiedal, Veneco en de West-Vlaamse Intercommunale (WVI) sloegen naar aanleiding van de projectoproep Lokale Gebiedsdeals Droogte samen met de provincies Oost- en West-Vlaanderen en elf steden en gemeenten aan de Leie de handen in elkaar. Ze richtten de gebiedscoalitie Leievallei op en engageerden alle partners om samen de water- en droogteproblematiek in het gebied van de Leievallei aan te pakken. De ondertekening van de protocolovereenkomst Gebiedscoalitie Leievallei in 2022 legde de basis voor een nauwe samenwerking en de versterking van de gezamenlijke ambities.

Vogelperspectief Leievallei Wervik tot Waregem

De vier deelprojecten binnen de gebiedsdeal geven samen een antwoord op de strategie van de coalitie de afstromingsstop, het terugdringen van afstromend water richting de Leie. In de verschillende deelprojecten wordt ruimte gecreëerd voor waterinfiltratie en -buffering met oplossingen voor water(her)gebruik, vooral op plaatsen waar de Leie doorheen de steden en dorpen stroomt. In Menen grijpt de coalitie de gebiedsdeal aan om extra ruimte voor water te realiseren binnen de publieke ruimte door de Leieboorden in te richten als waterinfiltratie- en bufferruimte. De Neerbeek in Kortrijk wordt een blauwgroene draagstructuur in het stedelijk landschap. In Wielsbeke staat een open site transformeren naar een volwaardig speelbos dat zijn rol opneemt als natuurlijke spons op het programma. En in Zulte zal een oude ontharde bedrijfssite nabij de Leie worden heringericht tot publieke groenzone ten voordele van meer infiltratie.

Deze kaart geeft de gebiedscoalitie Leievallei weer (geel gekleurde zone) bestaande uit de provincies West- en Oost-Vlaanderen, samen met de elf gemeenten Wervik, Menen, Wevelgem, Kortrijk, Kuurne, Harelbeke, Waregem, Wielsbeke, Dentergem, Zulte en Deinze, en ook de vier geselecteerde deelprojecten binnen de gebiedsdeal.

Binnen het traject kunnen deze gemeenten rekenen op ondersteuning van de drie intercommunales. Als coördinator van deze gebiedsdeal lassen zij gezamenlijke overlegmomenten in om het (leer)proces te versnellen en interbestuurlijke samenwerking te versterken. Op 19 oktober 2023 organiseerden ze een eerste startmoment met aansluitend een inspirerend terreinbezoek. Dialoogtafels gaven ruimte om ervaringen uit te wisselen en te brainstormen over het verder uitwerken van een sterk gedragen coalitie. De keynotespreker van het ontwerpbureau CLUSTER landscape & stedenbouw gaf nieuwe inzichten in de Leievallei als fysisch systeem. Dit ruimtelijk onderzoek en een systemische benadering brengen verschillende impactvolle projecten in kaart. Het creëert voor de coalitie een sterke basis om gerichte en onderbouwde acties te nemen.

Een inspirerend terreinbezoek aan het recent ingerichte Barakkenpark aan de Leie.

De intercommunales volgen als coördinator ook nauwlettend de afstemming met het ruimere gebiedsproces op. Voorafgaand aan de gebiedsdeal werden binnen het gebied van de Leie al talrijke projecten opgestart vanuit verschillende invalshoeken. Voorbeelden hiervan zijn het project Seine-Schelde met rivierherstel Leie, Interregprojecten Corrod’or en Valys met Wallonië en Frankrijk en strategische projecten – elk met een eigen project- en processtructuur. Deze nationale en internationale samenwerkingsverbanden en -vormen legden een stevige basis voor de coalitie. In een volgende stap streeft de gebiedscoalitie ernaar te evolueren naar een meer gestructureerde vorm van samenwerken, die voortbouwt op deze bestaande visies, plannen, onderzoeken, beslissingen en realisaties op het terrein. Zo ontstaat door de afgelopen en lopende trajecten in het gebied van de Leievallei een realisatiegericht en coherent gebiedsprogramma. Deze gebiedscoalitie – die vanuit de Lokale Gebiedsdeal Droogte werd opgezet – bewijst hier zijn kracht voor de verdere (ruimtelijke) ontwikkeling van het gebied.

Gebieds(samen)werking loont!