Kus je kunstcollectie wakker!

Soms loop je in je stad of gemeente zomaar voorbij aan alle kunst en erfgoed in de publieke ruimte. Niet dat de werken geen collectieve of individuele betekenis meer hebben, maar de aura lijkt wat te tanen. Hoe kan je werken aan de opwaardering van de kunstwerken in de publieke ruimte van jouw gemeente? Hoe vertel je nieuwe verhalen met de bestaande collectie die je als gemeente, misschien onbewust, hebt opgebouwd?

Bij het verlenen van subsidies aan lokale overheden in het kader van het Stimuleringsinstrument Kunst in Opdracht in de publieke ruimte, merkte het Platform Kunst in Opdracht van de Vlaamse overheid een lacune op in het ontwikkelen van een visie op collectievorming van hedendaagse kunst in de publieke ruimte. Vaak groeit dit patrimonium ad hoc en is er geen vooropgestelde visie of plan over waar de stad naartoe wil met kunstwerken in de publieke ruimte.
In 2022 startte het Platform een langdurig traject Collectievorming hedendaagse kunst in de publieke ruimte. Een concluderend rapport kwam er na een bevraging bij centrumsteden en rondetafelgesprekken in 2022 en 2023. Op basis daarvan ging het Platform aan de slag met een aantal concrete noden. In verschillende werksessies werd besproken hoe men met collecties kan omgaan en wanneer er zich nieuwe kunstopdrachten aandienen.

Eén van de gedetecteerde noden bij lokale besturen is het opwaarderenvan bestaande kunstwerken. Zij worden beschouwd als collectiestukken en hebben vaak al een relatie opgebouwd met de bevolking. Dat kan op verschillende manieren. Wineke van Muiswinkel, een Nederlandse artistiek bemiddelaar, benoemde dit tijdens een van de werksessies als het wakkerkussen van je collectie. We gingen op pad doorheen Vlaanderen op zoek naar inspirerende voorbeelden.

Kortrijk – Beeld in je buurt
In Kortrijk merkte schepen van cultuur Axel Ronse terecht op dat verschillende kunstwerken al geruime tijd in het regionale erfgoeddepot Trezoor stonden, zonder een publiek te bereiken. Met het project Beeld in jouw buurt wilde de stad een aantal van deze beelden een nieuwe plek in de publieke ruimte geven. Eind 2020 lanceerde Kortrijk een oproep om de beelden ook echt terug te geven aan de inwoners. De dienst Kunst in de publieke ruimte zocht mee naar mogelijkheden en plekken waar de beelden op een passende, toegankelijke én veilige kunnen worden ontsloten. Vijf beelden kregen intussen een nieuwe thuis. De kunstwerken kregen met deze actie niet alleen een nieuwe plaats en een grondige onderhoudsbeurt, maar vooral ook een nieuw narratief. De motivatie van de buurtbewoners geeft het werk telkens een extra laag mee. Ze voelen zich ook verantwoordelijk voor het kunstwerk in hun buurt. Dat gedeeld gevoel van eigenaarschap is zeer belangrijk. De kunstwerken krijgen zo een bijzondere maatschappelijke relevantie in de buurt waar ze vanaf heden thuis zijn én er wordt ook beter voor de beelden gezorgd. Buurtbewoners signaleren bijvoorbeeld sneller wanneer zich een probleem voordoet. Kortrijk werkt bovendien met het peter- en meterschap voor een aantal kunstwerken in de publieke ruimte, wat opnieuw het verantwoordelijkheidsgevoel versterkt.

Gepantserd wezenvan kunstenaar Gerard Holmens kreeg een nieuwe thuis in de tuin van De Branding. Deze organisatie biedt woon-, dag- en individuele ondersteuning aan voor volwassenen met een beperking. Het abstracte beeldhouwwerk uit ongepolijste hardsteen doet denken aan een biologisch organisme. De titel is heel symbolisch, zeker voor deze plek en haar doelgroep. Deze volwassenen zijn vaak fragiel en kunnen best een pantser gebruiken in de wereld.

“Vanuit ‘De Branding’ zien we het beeld als een cliënt die bij ons enigszins ‘beschermd’, ondersteund woont en die helemaal zichzelf mag zijn zonder pantser.” – quote van De Branding

Openluchtdepot in Antwerpen
Antwerpen ging op een heel andere manier aan de slag met de kunstwerken die in het depot terecht komen. Kunstwerken worden om heel verschillende redenen weggehaald uit de publieke ruimte. Soms voor korte, soms voor langere tijd. Een aantal werken keert ook niet meer terug. In de volksmond werd het depot aan het Middelheim Openluchtmuseum daarom ook wel het beeldenkerkhof genoemd. Kunstwerken komen er terecht door bijvoorbeeld schade, wijziging in de aanleg van het openbaar domein of veranderingen in de maatschappelijke waardering. Doordat de beelden van hun oorspronkelijke locatie worden weggehaald en bijeengezet worden bij andere werken in het depot, verandert ook hun context en betekenis.
De stad nodigde vanuit dat idee architecte en vormgeefster Asli Çiçek in 2020 uit om een scenografie uit te werken voor het openluchtdepot. Ze baseerde zich op het schaakspel: de beelden zijn schaakstukken die zich elk op een vakje van een schaakbord bevinden. Maar elk kunstwerk apart verhoudt zich ook tot de andere beelden en dat levert interessante nieuwe verhalen op.

De kunstwerken in het depot zijn uiteraard puur door toeval bij elkaar terechtgekomen. Asli Çiçek heeft met die arbitraire verzameling nieuwe composities gemaakt – bijvoorbeeld op basis van een vroegere beeldengroep rond Baron Dhanis, een belangrijk koloniaal bevelhebber in Kongo Vrijstaat onder het bewind van koning Leopold II. In de oorspronkelijke beeldengroep zien we rechts een Afrikaanse moeder die haar kind offert aan de baron. Langs de linkerkant legt een Arabische slavenhandelaar zijn vaandel neer, als teken van overgave. Daar waar de oorspronkelijke beeldengroep een eerbetoon was voor de overheersende koloniale bezetter, vertelt de huidige compositie een ander verhaal. Baron Dhanis is inmiddels een arm en een groot deel van zijn geweer kwijt en kijkt de andere kant op. Hij lijkt een beetje verweesd in het rond te zwaaien. De slavenhandelaar kijkt de baron ook niet langer aan. Ter vervanging van de Afrikaanse moeder en haar kind – die zijn inmiddels verdwenen – brengt Çiçek een ander moeder en kind-beeld uit een geheel andere context binnen in deze nieuw samengestelde beeldengroep. Uiteraard spreken deze beelden op hun beurt ook weer met de andere kunstwerken in het openluchtdepot. Çiçek spreekt over het re-presenteren van de kunstwerken. Hoewel de beelden door de veranderende maatschappij niet langer relevant zijn in de stedelijke publieke ruimte, zorgt hun bevreemdende constellatie in het depot ervoor dat er voor hen nog een belangrijke rol is weggelegd om gecontesteerde geschiedenis bespreekbaar te maken.

Een nieuw beeld voor Hemiksem
Hemiksem greep de grondige renovatie van de Gemeenteplaats aan om het monument van de gesneuvelde soldaten van WO I te herwaarderen. Het monument is een ontwerp van Alfons De Kuyper uit 1926, het werd in 1934 officieel ingehuldigd. De gemeente koos voor een nieuwe kunstopdracht, waardoor een nieuw hedendaags kunstwerk een dialoog kan starten met het oude monument. Aan de thematiek van het oorspronkelijke monument – een eerbetoon voor de gesneuvelde soldaten – worden de thema’s van vrede, vrijheid en verdraagzaamheid gekoppeld.
De gemeente selecteerde beeldend kunstenaar Anne Wenzel voor de nieuwe opdracht. Ze baseerde zich op de basisstructuur van het bestaande monument en vertaalde dit naar een nieuw ontwerp. In het bestaande monument wordt een vrouw getoond die zich over een gevallen soldaat buigt. In de plaats daarvan komt in het ontwerp van Anne Wenzel een hoge zuil met daar bovenop een monumentale gekleurde vogel, die dicht bij de schoonheid en de kracht van het leven staat.
Het nieuwe plein moet meer dan vroeger een ontmoetingsplek worden, met meer groen en ruimte voor een waterpartij en omringd door de monumentale kerk en het vroegere gemeentehuis. Nu het plein in volle heraanleg is, wordt ook de positionering van het nieuwe beeld ten opzichte van het bestaande monument bekeken. De beelden pal naast elkaar zetten was geen interessante optie, want ieder beeld heeft zowel bewegingsruimte als afstand nodig. Het bestaande monument is eerder horizontaal, terwijl de nieuwe kunstopdracht juist in de hoogte werkt en zo zelfs op drukke dagen van alle kanten goed zichtbaar blijft als middelpunt van het plein. Daarom kozen de kunstenaar en de gemeente er samen voor om op de plek van het oude monument het nieuwe kunstwerk te plaatsen en het oorspronkelijke monument wat verder decentraal in te planten op het plein.

Schepen voor cultuur Jo Van Havere:  “Het nieuwe kunstwerk koppelt aan de thematiek  van het oorspronkelijk oorlogsmonument – wat een eerbetoon aan onze gesneuvelde soldaten is – de thema’s van vrede, vrijheid en verdraagzaamheid. Het is een geactualiseerd baken tegen haat, racisme, onrechtvaardigheid of discriminatie. Het kunstwerk zal ook een verbindende functie hebben tussen de twee beeldbepalende gebouwen, het oude gemeentehuis en de kerk. Het  kan daarbij inwoners en bezoekers aansporen tot reflectie en verbeelding.”

Elk traject is maatwerk
Deze drie ingrepen zijn mooie voorbeelden van het heropwaarderen van je collectie. Uiteraard zijn er heel wat andere mogelijkheden te bedenken om je collectie wakker te kussen. Denk bijvoorbeeld aan tijdelijke artistieke interventies bij je bestaande collectiestukken, het uitwerken van een nieuwe kunstroute of het organiseren van specifieke publieksactiviteiten bij bepaalde kunstwerken. Luister ook naar de buurtbewoners of gebruikers van de ruimte en ga na welk verhaal zij zélf (willen) vertellen bij een kunstwerk in hun buurt. Elk traject rond het opwaarderen van collectiestukken in publieke ruimte is maatwerk, want elke context is anders.

Wil je zelf aan de slag? Dan geeft het Platform graag enkele tips mee uit het traject Collectievorming hedendaagse kunst in de publieke ruimte.

1. Wees je eerst en vooral bewust dat je over een collectie kunst in de publieke ruimte beschikt. De werken zijn misschien wel ad hoc tot stand gekomen, maar eens je ze samen als een collectie beschouwt, kan je er ook verder mee aan de slag. Apart én samen vertellen ze verhalen.
2. Ontwikkel met alle betrokken stadsdiensten en bevoegde schepenen een visie op jouw kunstcollectie in de publieke ruimte. Op basis daarvan kan je de kunstwerken apart of samen gaan opwaarderen en hiervoor de nodige budgetten bepleiten.
3. Kijk over het muurtje en werk samen met de andere diensten in je stad of gemeente. Je kunstcollectie heeft raakvlakken met cultuur, toerisme, erfgoed, stadsplanning, mobiliteit, groenaanleg, wijkwerking en zoveel meer. Samen sta je veel sterker in het ontwikkelen en uitvoeren van een beleid rond collectievorming kunst in de publieke ruimte.
4. Kleur buiten de zichtbare lijntjes: hedendaagse kunst omvat heel diverse praktijken. Kunst hoeft geen fysiek object te zijn, maar kan ook minder tastbare vormen aannemen.
5. Publieke ruimte is dynamisch: onze hedendaagse maatschappij is constant in beweging en dat vertaalt zich ook in wat zich in de publieke ruimte bevindt. Kunst kan een goede katalysator zijn om een maatschappelijk debat over die evoluties te stimuleren.
6. Erfgoed en hedendaagse kunst gaan hand in hand: het nieuwe decreet Kunst in Opdracht uit 2019 staat toe dat hedendaagse kunstenaars een laag kunnen toevoegen aan het bestaande erfgoed. Inspirerende voorbeelden vind je in de databank op de website van het Platform Kunst in Opdracht.

Wil je het traject Collectievorming hedendaagse kunst in de publieke ruimte volgen? Lees meer op de website van het Platform Kunst in Opdracht vlaanderen.be/cjm/platform-kunst-opdracht of neem contact op voor eerstelijnsadvies via platformkunstinopdracht@vlaanderen.be. Het Platform Kunst in Opdracht maakt deel uit van het Departement Cultuur, Jeugd en Media van de Vlaamse overheid.