De Vesdervallei werd zwaar getroffen door de overstromingen van juli 2021, met zowel dodelijke slachtoffers als aanzienlijke materiële schade. Voor de wederopbouw van het stroomgebied van de Vesder speelt ‘veerkracht’ een centrale rol in de ruimtelijke herstelplannen.
Dit veronderstelt een versterking van de ruimtelijke samenhang en solidariteit tussen de ontwikkelingen op de plateaus en in de vallei, tussen verstedelijkte en niet-verstedelijkte componenten. Planners dienen daarbij rekening te houden met de geschiedenis en de potentiële toekomst van dit gebied.
uitzonderlijke gebeurtenis die dreigt zich te herhalen
De waterbom in juli 2021 was een uitzonderlijk fenomeen. De frequentie waarmee dit soort neerslag Een zich voordoet werd berekend op basis van historisch terugkerende periodes. Deze zijn van de orde van 270 tot 465 jaar, wat veel langer is dan de frequentie waarmee gewoonlijk rekening wordt gehouden.
Maar tegelijkertijd lijkt het erop dat de waterbom die in juli 2021 werd waargenomen, zich reeds de komende 15 jaar zou kunnen herhalen. Dit heeft voornamelijk te maken met de stijgende temperaturen en de daaruit volgende vochtigheid in de atmosfeer. Hierdoor neemt het risico op hevige regenval toe, vooral tijdens de zomer. En misschien klinkt dit paradoxaal, maar tegelijkertijd zal het stroomgebied in de komende jaren meer te kampen krijgen met droogte en hittegolven.
Ruimtelijke planning op lange termijn
Wanneer men de kadastergegevens vergelijkt met de gebeurtenissen van juli 2021, blijkt dat 75% van de bebouwing die zich in het overstromingsgebied bevond van vóór 1950 dateert. Blootstelling aan klimaatrisico’s is dus grotendeels erfelijk in deze regio. De stedelijke zones die zich in de periode 1850-1950 in de valleibedding hebben ontwikkeld vormen vandaag een dichtbevolkte woonomgeving langs de oevers van de Vesder. De bebouwing bevindt zich vaak vlakbij de samenvloeiingen van waterlopen, zonder bufferzone aan de oeverzijde.
De loop van de Vesder werd overigens talloze keren verlegd omwille van industriële behoeften en spoor- en wegverbindingen – waardoor de rivier steeds meer in het nauw gedreven werd. Al deze factoren hebben ertoe geleid dat de woonomgeving en stedelijke voorzieningen in dit gebied bijzonder overstromingsgevoelig geworden zijn.
Anderzijds zorgt de ontwikkeling van woonwijken en bedrijventerreinen op de hellingen en plateaus voor een toenemende verzegeling van de bodem en een gedeeltelijke demping van waterlopen. Daardoor wordt het voor de hogergelegen gebieden steeds moeilijker om als spons te fungeren en de waterafvoer naar de valleibodem te vertragen.
Een sterke sociaal-economische ongelijkheid tussen vallei en hoogvlakte
Langs de oevers van de Vesder vindt men een cultureel erg diverse bevolking, die leeft van een beperkt inkomen. Dit vertaalt zich in een sterke sociaal-economische ongelijkheid tussen valleibedding en hoogvlakte.
Deze ongelijkheden werden nog verscherpt na de gebeurtenissen van juli 2021. De getroffen bevolking leeft met het gevoel dat ze aan haar eigen lot wordt overgelaten. Het is nu aan de overheid om een krachtig signaal te geven, teneinde de gevoelens van verbittering tegen te gaan die in de zwaarst getroffen wijken opduiken.
Een ruimtelijk ontwikkelingsplan op schaal van het stroomgebied
Om deze uitdagingen aan te gaan, liet het Waals Gewest een strategisch plan opstellen dat de klimaataanpassingen in het stroomgebied in goede banen moet leiden. Een consortium bestaande uit het bureau Paola Viganó en de Universiteit van Luik kreeg de opdracht om dit plan uit te werken. Het strategisch plan werd in juni 2023 aan het Gewest overgemaakt.
We willen hier de originele insteek van de opdracht even belichten.
Het Waals Gewest heeft gekozen voor een transversale aanpak, waarbij tegelijk rekening wordt gehouden met stedenbouwkundige, klimaat-, water-, sociaaleconomische, mobiliteits- en biodiversiteitsvraagstukken. Het strategisch plan voor het Vesderbekken is daarmee ongetwijfeld een van de eerste ruimteplannen in Wallonië waarin de aanpassing aan de klimaatverandering centraal staat.
Het plan werd tevens opgesteld op een schaal die voldoende ambitieus is: die van het volledige stroomgebied. Zodoende kunnen oplossingen worden overwogen die zowel het overstromingsgevaar in de valleien als de versnelde waterafvoer ten gevolge van de ontwikkelingen op de hoogvlakten aanpakken.
Deze geïntegreerde aanpak, zowel op het vlak van de aangesneden thema’s als van de ruimtelijke schaal, moet nu in praktijk worden omgezet. Hiervoor bestaan drie randoorwaarden: het aanstellen van een territoriaal beheerder op schaal van het rivierbekken, de herziening van het ruimtelijk beleidsplan en de ontwikkeling van een grondbeleid dat die naam waardig is.
Een geïntegreerde en wendbare territoriaal beheerder
De gemeenten in het stroomgebied beschikken niet over de nodige budgetten of middelen om het strategisch plan te implementeren. Ze worden geconfronteerd met een wirwar van versnipperde administraties en zijn aangewezen op het najagen van projectoproepen voor eenmalige acties, die altijd buiten het algemene kader van het strategisch plan worden geëvalueerd.
Diezelfde gemeenten zullen ook de aanbevelingen van het strategisch plan in hun toekomstige ontwikkelingsplannen moeten integreren, zonder dat daarvoor een overlegstructuur bestaat. De meningsverschillen terzake tussen de gemeenten in de vallei en op de plateaus zijn nochtans duidelijk aanwezig.
De aanbevelingen van het strategisch plan dienen overigens evengoed geïmplementeerd te worden in het dagelijks beheer van vergunningsaanvragen, overheidsopdrachten en wederopbouwprojecten.
Daarvoor is de oprichting nodig van een geïntegreerde, wendbare eenheid die kan fungeren als interface tussen gemeenten, tussen gemeenten en regionale besturen en tussen overheidsinstanties en particuliere aannemers.
De inzet van het ruimtelijk beleidsplan
Het Waals Gewest van zijn kant moet zijn ruimtelijk beleidsplan herzien om het aanbod van bouwgronden in overstromingsgebieden te beperken en dit vrijgemaakte potentieel optimaal inzetten voor preventief overstromingsbeheer.
Het strategisch plan duidt een gebied van 1.000 ha aan waarvoor een aanpassing van het ruimtelijk beleidsplan gerechtvaardigd en realistisch lijkt.
Dat is weinig, wanneer men de omvang van het stroomgebied bekijkt, maar ook veel, indien men van deze gelegenheid gebruik wil maken om de levenskwaliteit en veiligheid van bewoners en bedrijven te verbeteren.
De bal ligt nu in het kamp van het Gewest, als rechtstreeks verantwoordelijke voor het ruimtelijk beleidsplan. De vereiste aanpassingen aan het plan zullen daarbij als verkennend voorbeeld fungeren voor andere stroomgebieden.
Een ambitieus grondbeleid
En tot slot, moeten we een ambitieus grondbeleid opzetten waarmee we de fouten uit het verleden geleidelijk aan kunnen rechtzetten en meer ruimte voor de rivier kunnen creëren. Dat dient op een gecoördineerde en weloverwogen manier te gebeuren, rekening houdend met wat er al is. De instrumenten om dit te doen zijn reeds aanwezig in de ruimtelijke Codex. Bij de laatste herziening van de Codex werd de mogelijkheid voorzien om via een voorkooprecht risico’s te neutraliseren, waaronder met name klimaat- en overstromingsrisico’s. Het enige wat nu nog moet gebeuren is deze optie daadwerkelijk
En anders?
De recente tragische gebeurtenissen in de streek van het Spaanse Valencia, met een ongeziene regenval, meer dan 200 dodelijke slachtoffers en een enorme sociale chaos, herinnerden ons aan de noodzaak om onze omgeving zo snel mogelijk aan te passen aan het veranderende klimaat – en dat op een rechtvaardige en solidaire manier.
Het Waals Gewest heeft een instrument in het leven geroepen dat deze ambitie waar kan maken. Het komt er nu op aan om de nodige operationele middelen te voorzien, zowel op korte als middellange termijn.
Indien we niet de nodige maatregelen daartoe nemen, is de kans groot dat we de beleefde tragedies opnieuw gaan meemaken, in het stroomgebied van de Vesder of elders in het gewest.
Het eindrapport van het Strategisch Plan voor de Vesder is beschikbaar op https://territoire.wallonie.be/fr/page/inondations
