Liesbeth Vincent, Vlaamse Landmaatschappij

Een koppelingsgebied in de Gentse Kanaalzone evolueert van een voormalige steenfabrieksite tot een park dat niet alleen duurzaam is, maar ook herstellend werkt voor zijn omgeving. Met dit landinrichtingsproject wil de VLM aantonen hoe publieke ruimte kan functioneren als een levend ecosysteem: een plek die natuurlijke processen versterkt, sociale relaties voedt en lokale veerkracht opbouwt.

Met het parkontwerp greep de VLM de kans om het gebied van 5,4 ha niet gewoon te vergroenen, maar het te ontwerpen als een regeneratieve publieke ruimte

Rieme-Oost is een koppelingsgebied in de Gentse Kanaalzone en een van de drie koppelingsgebieden rond het havendorp Rieme. Ze zorgen voor buffering en verbinding tussen de industriegebieden en woongebieden. De twee andere koppelingsgebieden, Rieme-Zuid en Rieme-Noord, realiseerde de VLM al eerder. De voormalige industriële site Rieme-Oost kreeg in 2005 de bestemming ‘zone voor park’ en de Vlaamse Overheid kocht de gronden in 2017 aan.

In 2022 werd de oude steenfabriek aan de Tragelstraat volledig afgebroken om plaats te maken voor een park dat het woongebied Rieme zal bufferen tegen de industriezone.

Van ontharden naar herstellen
De effectieve transformatie startte met ontharden. In de periode 2021-2023 braken we 21.500 m² verharding op door de sloop van de voormalige steenfabriek, de ontmanteling van de betonverhardingen en de ontharding van de Dordrechtstraat. Deze reset vormt de basis voor regeneratie: water kan terug infiltreren, bodemleven kan zich herstellen en hitte-effecten milderen. Met het parkontwerp greep de VLM de kans om het gebied van 5,4 ha niet gewoon te vergroenen, maar het te ontwerpen als een regeneratieve publieke ruimte. Het koppelingsgebied functioneert immers als schakelzone en buffer tussen haven/industrie en woonkern. Het krijgt met het geplande park een nieuwe sociale en ecologische betekenis. Een aannemer brengt het ontwerp van de VLM momenteel tot uitvoering op het terrein.

De Dordrechtstraat en de site van de oude steenfabriek (links) werden in 2023 onthard.

Natuurversterking en klimaatadaptatie
De realisatie voorziet in de aanleg van 1,8 ha nieuw bos met inheemse, klimaatbestendige soorten. Hierdoor leggen we CO₂ vast en verbeteren we het microklimaat. Daarnaast behouden we zoveel mogelijk bestaande bomen en waardevolle vegetatie.Een heuvel langs de havenweg koppelt buffering van zicht en geluid aan landschappelijke kwaliteit en biodiversiteit. Het ontwerp kiest voor een gelaagde groenstructuur met bos, ruigte, extensief beheerd grasland en open zones. Daardoor ontstaat variatie in habitat en microklimaat, essentieel voor biodiversiteit en beleving.Het ontwerp streeft maximaal naar een extensief beheer met een oppervlakteverhouding van een derde bos, een derde extensieve graslanden en een derde intensiever beheerde zones.

Met deze inrichting wordt het gebied niet louter vergroend, maar ook ecologisch verrijkt. Bodem, vegetatie, water, biodiversiteit en microklimaat kunnen zich herstellen en tegelijk ontstaat een leefomgeving die veerkrachtiger is ten aanzien van klimaatextremen zoals hitte, regen en wind.

Sociale veerkracht als ontwerpdoel
Regeneratie beperkt zich niet tot natuurherstel. Ze versterkt sociaal weefsel en dagelijkse leefbaarheid. Het parkontwerp voorziet plekken voor rust, spel en ontmoeting: twee onthaalzones, wandelpaden, een off-roadlus, een klein amfitheater, natuurlijke speelelementen, een skateplek, een basketbalpleintje, een petanquebaan en een hondenlosloopzone. Deze mix laat uiteenlopende gebruikersgroepen zoals bewoners, havenwerknemers en passanten elkaar kruisen, en met de plek relaties aangaan.Het ontwerp houdt daarnaast rekening met de maritiem-industriële omgeving: de aanleg van een heuvel als buffer langs de havenweg, buffering van bedrijvigheid en behoud van zichtlijnen naar het kanaal. Zo respecteert het gebied de context van haven en industrie, terwijl het tegelijk een groene ademruimte biedt.

Het project maakt tastbaar hoe publieke ruimte actief kan bijdragen aan het helen van haar omgeving

Het ontwerp voor de inrichting van het nieuwe parkgebied.

Het dorp Rieme werd op het einde van de Tweede Wereldoorlog zwaar gebombardeerd. Het ontwerp bevat met de cirkelvormige open plekken en de ingegraven bunker een subtiele verwijzing naar dit oorlogsverleden en de identiteit van de plek.
De sociale interactie is ook procesmatig ingebouwd. In november 2022 stak het nabijgelegen bedrijf TotalEnergies, samen met haar werknemers, de handen uit de mouwen om de eerste 2.000 bomen voor het toekomstige bufferpark aan te planten. Daarnaast leverde in maart 2023 het betrekken van de inwoners via een infomoment op de plek zelf en het digitale participatieplatform van de gemeente Evergem, concrete suggesties op die we meenamen in het ontwerp. Zo groeit het park uit als een plek van en voor de lokale gemeenschap, een cruciale hefboom voor beheer en langdurig eigenaarschap.

Visualisatie met een impressie van een toekomstbeeld van een ontmoetingsplek in het nieuwe park.

Naar een helende toekomst
Rieme-Oost illustreert hoe een dorpskern zich in een complexe havencontext kan ontwikkelen als een levend ecosysteem. Het nieuwe park vormt het sluitstuk van de koppelingsgebieden rond Rieme. Die koppelingslogica verbindt werken, wonen, natuur en mobiliteit tot één systeem waarin mens en natuur opnieuw meer in balans komen.

Het project maakt tastbaar hoe publieke ruimte actief kan bijdragen aan het helen van haar omgeving: door natuurlijke systemen en sociale relaties te herstellen en het systeem van dorp en haven evenwichtiger te maken. Het park zal niet alleen hinder bufferen, maar vooral leven terugbrengen.