Prof. Dr. Sophie Hanson, docente, Université de Liège

De planning en ontwikkeling van ruimten kan onder andere worden benaderd met behulp van de instrumenten voor ruimtelijke ordening en stedenbouw. Deze instrumenten zijn vastgelegd in de Code du Développement Territorial (CoDT). Dit Wetboek van Ruimtelijke Ordening bundelt ze onder de noemer planning (normatief, strategisch) of onder operationele ontwikkelingsinstrumenten, waarvan er sommige toegang bieden tot financiering.

De overheid komt tussen in de ontwikkeling en inrichting van publieke ruimten in de breedste zin van het woord, via verschillende hefbomen (EFRO-fondsen, projectoproepen voor dorpscentra in het kader van het herstelplan, fietsactieplan Wallonië 2030, enz.) In dit artikel onderzoeken we deze interventie vanuit het oogpunt van de stedenbouwkundige en planologische instrumenten die zijn ingevoerd door de CoDT. In feite worden openbare ruimten ontworpen in overeenstemming met planningsinstrumenten – gewestplannen, ruimtelijke ontwikkelingsplannen – en stedenbouwkundige richtlijnen, die worden geïmplementeerd door vergunningen. Tegelijkertijd worden ze ook getoetst aan ontwikkelings- en operationele stedenbouwkundige instrumenten, zoals stadsvernieuwing, stedelijke regeneratie of de stedelijke herinrichtingsperimeter.

Planningsinstrumenten en ontwikkelingsplannen

Bij de planningsinstrumenten onderscheiden we gewestplannen en ontwikkelingsplannen. Het gewestplan is een instrument van regionale omvang met regelgevende waarde, dat onder andere de bodembestemmingen voor heel Wallonië omvat – op enkele uitzonderingen na. De CoDT bepaalt de inhoud ervan. Die stipuleert bijvoorbeeld dat woonzones en woonzones met landelijk karakter publieke groenzones moeten omvatten. Publieke ruimten en groenzones moeten ook opgenomen worden in het basisdossier voor de registratie van gebieden van gemeentelijk of regionaal belang.

Parallel met het gewestplan beschrijven ontwikkelingsplannen de te volgen strategie voor gebiedsontwikkelingen. Ze omvatten politieke intenties en de opties en maatregelen om die te verwezenlijken. Op regionaal niveau wordt de strategie voor gebiedsontwikkeling uiteengezet in het regionale ruimtelijke ontwikkelingsplan – sinds de inwerkingtreding van de CoDT op 1 juni 2017 Schéma de Développement du Territoire of SDT (voorheen Schéma de l’Espace Régional of SDER). Dit document werd in 1999 goedgekeurd. Het vermeldt af en toe publieke ruimten, met nadruk op de kwaliteit, gebruiksvriendelijkheid en de meerwaarde die ze kunnen bieden – zonder een algemene doelstelling op dit gebied te formuleren. Het SDT wordt momenteel herzien. Het plan dat op 30 maart 2023 door de Waalse regering werd goedgekeurd, omvat 20 doelstellingen. Een ervan is specifiek aan de ontwikkeling van kwaliteitsvolle, gebruiksvriendelijke en veilige publieke ruimten gewijd. Het voorziet onder andere in het uitstippelen van een algemene strategie voor het ontwerp en het beheer van publieke ruimten bij het opstellen van plannen en programma’s. Publieke ruimten vormen dus een op zichzelf staande doelstelling in het SDT.

De principes van het SDT zullen enerzijds moeten doorsijpelen in het gewestplan – via de herzieningen – en anderzijds in de strategieën voor gebiedsontwikkeling. Deze strategieën worden op een fijnere schaal opgesteld, namelijk:

– op (boven)gemeentelijk niveau – via intercommunale ontwikkelingsplannen

– op het sublokale niveau – via lokale ontwikkelingsplannen of stedenbouwkundige vergunningen – dat rekening houdt met de regionale richtlijnen.

Het lokale ontwikkelingsplan bevat een kaart met openbare ruimten en groenzones, de bouwvergunning bevat richtlijnen met betrekking tot dergelijke ruimten.

Publieke ruimten vormen een op zichzelf staande doelstelling in het SDT

Regionale ontwikkelingsvoorschriften

Openbare ruimten worden ook ontworpen in overeenstemming met de regionale ontwikkelingsvoorschriften. Deze voorschriften bevatten richtlijnen voor hun volume en uitzicht. De gemeentelijke voorschriften houden rekening met de regionale maatregelen.

Publieke ruimten vallen dus onder een min of meer uitgebreid kader dat wordt geïmplementeerd via vergunningen. In de praktijk worden grootschalige projecten meestal ontworpen in samenwerking met de verschillende bevoegde overheden, waar nodig door middel van een bouwvergunning of een gegroepeerde bouwvergunning – een soort superbouwvergunning speciaal voor huisvesting – die publieke ruimten omvat. In deze context kunnen publieke ruimten zelfs worden opgelegd als stedenbouwkundige lasten en vervolgens overgedragen worden aan de overheid.

Uitvoeringsinstrumenten voor stadplanning en -ontwikkeling

Parallel aan de strategie voor gebiedsontwikkeling kan men ook acties en procedures inzetten nodig om een stedenbouwkundig plan uit te voeren dat zich onder andere richt op de ontwikkeling van publieke ruimten. Uitvoeringsinstrumenten voor stadsplanning en -ontwikkeling moedigen de ontwikkeling van publieke ruimten aan en in sommige gevallen kunnen er ook subsidies worden toegekend voor hun aanleg. Dat werkt als volgt: er wordt een perimeter vastgelegd, daarbinnen wordt een plan voor het gebied opgesteld en worden bepaalde acties uitgevoerd, waaronder die voor ontwikkeling van de publieke ruimten.

Een eerste instrument – in gebruik sinds de jaren 1970 – is dat van de stadsvernieuwing. Het bestaat uit een alomvattend en gecoördineerd ontwikkelingsplan op initiatief van de lokale overheid. Het is gericht op het herstructureren, saneren of rehabiliteren van een stedelijk gebied. Doel is de lokale bevolking op peil te houden of verder uit te breiden en om het sociaal functioneren ervan te bevorderen. Daarnaast focust het ook op het behoud en de verbetering van woningen en hun omgeving. In deze context kan het Waals Gewest werkzaamheden aan publieke ruimten subsidiëren. Het stadscentrum van Marche-en-Famenne is bijvoorbeeld het voorwerp van een stadsvernieuwingsplan.

Ten tweede heeft stadsregeneratie – net als stadsvernieuwing – als doel om stadscentra te verbeteren via het upgraden van woningen en publieke ruimten. Dit instrument verscheen in de jaren 1990 en bestaat uit een actie die – binnen een afgebakend gebied – gericht is op de verbetering en geïntegreerde ontwikkeling van woningen, met inbegrip van handels- en dienstenfuncties. De gemeente sluit een overeenkomst met een of meer privé-partijen, die zich ertoe verbinden een stadsregeneratieproject uit te voeren. Voor elke euro die door het Waals Gewest wordt gedekt, moet de privé-partij minstens twee euro investeren in een reeks acties. Voorbeelden hiervan zijn de bouw van woningen, de afbraak van ondermaatse woningen en de bouw van woningen op dezelfde plaats. De subsidie van het Waals Gewest kan tot 100% van de kosten voor de aanleg van de publieke ruimten dekken. De wijk Gérardrie in Luik werd bijvoorbeeld aangewezen als een zone voor stadsregeneratie.

Het belangrijkste verschil tussen stadsvernieuwing en stadsregeneratie ligt in de financieringsmethode.

Tot slot werd in 2006 de stedelijke herinrichtingsperimeter ingevoerd. Deze perimeter is van toepassing op elk stedenbouwkundig project dat de opwaardering en ontwikkeling van stedelijke functies inhoudt en waarvoor onder andere de aanleg, wijziging, verbreding of schrapping van wegen en publieke ruimten nodig is. Dit instrument biedt het voordeel dat het een visie weergeeft op de ruimtelijke ordening van een gebied, maar tegelijkertijd flexibel blijft. De Esplanade Guillemins in Luik was bijvoorbeeld het onderwerp van een stedelijke herinrichtingsperimeter.

Uitvoeringsinstrumenten voor stadsplanning en -ontwikkeling moedigen de ontwikkeling van publieke ruimten aan en in sommige gevallen kunnen er ook subsidies worden toegekend voor hun aanleg