Participatie als hefboom voor transities

Stéphanie Van Doosselaere, Institut Culturel d’Architecture in samenwerking met de cel Architectuur

Stadsontwikkelingen zijn een complex proces dat een doordachte en evenwichtige besluitvorming vereist. In het geval van het stadsproject Plateau de la gare in Doornik bleek burgerparticipatie essentieel om een vlotte vooruitgang van de werf en een harmonieuze inrichting die voldoet aan de behoeften van de bewoners te garanderen.

Het project Plateau de la gare in Doornik richt verschillende publieke ruimten rond het station opnieuw in om de omgeving nieuw leven in te blazen en verder te ontwikkelen. Het wil ook de Schelde verbinden met de aanpalende wijk. Het project – dat deel uitmaakt van een masterplan dat destijds in opdracht van de NMBS werd opgesteld in samenwerking met de openbaar vervoersmaatschappij TEC, de Waalse overheidsdiensten en de stad Doornik – wordt voornamelijk gefinancierd door het EFRO (wat het stadsgedeelte betreft) en omvat zogenaamde smart interventies.

Burgerparticipatie als doel

De tijdelijke vereniging Studio Paola Viganò/Sweco won de projectwedstrijd die werd uitgeschreven onder begeleiding van de cel Architectuur van de Fédération Wallonie-Bruxelles.

Een van de uitdagingen voor de winnaars was het uitwerken van een methodiek voor burgerparticipatie. Hoewel burgerparticipatie tegenwoordig als een cruciaal element in elke stadsontwikkeling geldt, wordt het soms ook als onverenigbaar gezien met architectuurwedstrijden. Niet in het minst omdat de jury doorgaans kiest voor een ontwerpschets met een aantal richtlijnen, terwijl participatie net betekent dat dingen open moeten blijven. Als antwoord op deze uitdaging besloten de ontwerpers een flexibel oppervlak te creëren, dat al in de voorbereidende ontwerpfase werd ingepland.

Deze eenvoudige, vlakke rechthoek biedt niet alleen de nodige flexibiliteit qua gebruik, maar ook qua inrichting. Hierdoor blijft er ruimte over voor voorstellen vanuit het participatieproces. De aanvankelijk voorgestelde methodiek was vrij standaard: een informatiesessie, participatieve workshops, een feedbacksessie en een aantal feestelijke evenementen. Uiteindelijk kreeg het traject een intensievere invulling en werd het – ondanks de toenmalige COVID-19 pandemie – opgesplitst in meerdere overlegmomenten. Op die manier ontstond er een echte co-creatie voor de inrichting van bepaalde plekken en de keuze van materialen en uitrusting.

De belangrijkste ambitie is om de kwaliteit van de publieke ruimte terug op eenzelfde niveau te brengen als het omringende erfgoed

Concrete stappen richting co-creatie

De belangrijkste ambitie van de opdrachthouders – die voor het participatieluik ondersteund worden door het bureau Yellow Window – is om de kwaliteit van de publieke ruimte terug op eenzelfde niveau te brengen als het omringende erfgoed. Tegelijkertijd moeten ook nieuwe praktijken en transities (ecologie, mobiliteit, enz.) ingang vinden. Hier komt burgerparticipatie vanzelfsprekend om de hoek kijken. Tijdens de verschillende fasen van het project waren er meerdere ontmoetingsmomenten, om zo tot een collectieve visie te komen.

Bilaterale ontmoetingen met onder andere de stad, de politie en de scholen volgden op een eerste feestelijke infosessie. Tal van workshops rond verschillende thema’s, wandelingen en een transparante communicatie via huis-aan-huis bladen creëerden het nodige draagvlak. Ter plaatse fungeert het projectatelier – dat via een breed raam een uitzicht biedt op het werfterrein – als een permanente, open ontmoetingsplaats: een schakel tussen de stad, de bedrijven en de buurtbewoners. Tot slot werd er ook een begeleidingscomité opgericht. Enerzijds om de vooruitgang van het project met de buurtbewoners te kunnen delen, anderzijds om de bezorgdheden van de wijk aan de opdrachthouders en de stad Doornik door te geven. Het begeleidingscomité – dat bestaat uit buurtbewoners en -handelaars – werd zo een team van ambassadeurs en woordvoerders.

Individuele expertise als krachtige tool

Dankzij dit participatieve proces en de expertise van alle betrokkenen evolueerde het ontwerp van het flexibele oppervlak van een schematische schets naar een meer uitgewerkte versie. Door ieder individu te erkennen als expert op zijn/haar gebied en als gebruiker van de publieke ruimte, maakt deze aanpak het mogelijk om de krachtlijnen van het project te bevestigen en verder te versterken. De expertise van de bewoners verrijkt het project en stuurt het bij, zodat het beter aansluit bij de werkelijke behoeften en praktijken van de buurt. Het oorspronkelijke ontwerp van het flexibele oppervlak als een grote, geplaveide rechthoek, is ondertussen verfijnd tot een ruimte die gedefinieerd wordt door een aantal elementen die uit het participatieproces voortkwamen. Dit zijn onder andere:

– aparte stroken voor mensen met beperkte mobiliteit aan de ene kant en fietsen en steps aan de andere kant

– een kronkelend pad dat bekend staat als het tuinterras en dat zich rond de opmerkelijke bomen slingert, met doorlaatbare zones, terrassen en fonteinen – terwijl het eveneens de verbinding vormt tussen het stationsplein, het park, de Place Crombez en de Rue Royale

– een flexibele lay-out die plaats biedt aan onder andere caféterrassen, winkelkraampjes en (rommel)markten

– bijgestuurde verkeersstromen om de breedte van de boulevards te verkleinen.

Zo kreeg het flexibele oppervlak een inrichting die de bewoners in staat stelt de ruimte aan hun behoeften aan te passen en het gebruik ervan voortdurend te laten evolueren. Ook tijdens de bouwfase kreeg de respons van de bewoners bijzondere aandacht, waardoor het project optimaal kon worden aangepast en de communicatie errond kon worden verbeterd.

De keuze voor een alternatieve vorm van stadsontwikkeling – gericht op transitie en gebaseerd op een vraaggestuurde in plaats van een aanbodgestuurde aanpak – is essentieel voor projecten in de publieke ruimte. Deze plekken vormen immers het hart van een buurt, waar bewoners, bedrijven en verenigingen elkaar ontmoeten en er een actieve rol opnemen.

Deze aanpak bevordert permanente vernieuwing en geeft burgers meer verantwoordelijkheid

Betrokkenheid als sleutel tot succes

Door een beroep te doen op de verschillende stakeholders bij het ontwerp en de realisatie van het project Plateau de la gare in Doornik, werd hun betrokkenheid bij en mede-eigenaarschap van hun omgeving bevorderd. Hun betrokkenheid bij het besluitvormingsproces stimuleerde hun steun en actief engagement voor het project. Dat leidde tot een grotere sociale aanvaarding van de stadsontwikkeling in kwestie en tot een grotere duurzaamheid.

Het belangrijkste doel is om het sociale en culturele kapitaal van de stad prioriteit te geven en te ontwikkelen. Deze aanpak legt de nadruk meer op processen dan op resultaten, bevordert permanente vernieuwing en geeft burgers meer verantwoordelijkheid. Het maakt de weg vrij voor een duurzaam projectmanagement en voor een sociaal-ecologische transitie van de buurt.

Onze dank aan Etienne Schillers van Studio Paola Viganò, Aline De Meester (projectmanager bij de Stad Doornik) en schepen Philippe Robert voor hun waardevolle bijdragen.